door Hans de Vreij

HIROSHIMA – Hiroshima, de stad die in 1945 verwoest werd door een Amerikaanse atoombom. De Rus die 17 jaar later de zwaarste kernbom aller tijden liet ontploffen boven het eiland Nova Zembla staat er een beetje schuchter bij. Voor de tweede keer in zijn leven in het buitenland. De eerste keer om samen met Amerikaanse collega’s in Nevada een gemeenschappelijke kernproef uit te voeren. En nu in het Japanse Hiroshima, een bosje bloemen in de hand, voor het monument voor de slachtoffers van de eerste atoombom. Het verhaal is bekend. 6 augustus 1945: een enkele Amerikaanse B-29-bommenwerper verschijnt ’s morgens vroeg boven Hiroshima. Om kwart over acht een lichtflits, een enorme schokgolf en binnen een halve seconde is de stad met de grond gelijkgemaakt en zijn zeventigduizend mensen dood. Tienduizenden anderen zullen in de maanden daarop sterven door radio-actieve straling. De Rus heeft een bezoek aan het museum achter de rug. Hij beseft dat de bom van Hiroshima kinderspel was vergeleken met de kernwapens waarmee hij is omgegaan. Met als klapstuk in 1962 een waterstofbom van 50 tot 60 megaton, boven Nova Zembla. Duizenden malen krachtiger dan de bom op Hiroshima. “De vuurbal alleen al had een diameter van 2 kilometer. Een waanzinnige bom. Maar je moet één ding goed begrijpen: er is geen vreedzamer mens op de wereld dan ik. Ik heb een vrouw, kinderen en kleinkinderen”.

Even later volgt er iets unieks. Een Amerikaanse en een Sovjet-ontwapeningsonderhandelaar lopen op hetzelfde monument af en leggen schouder aan schouder hun bloemen neer. Richten zich op en kijken strak naar de eeuwige vlam ter nagedachtenis van de slachtoffers. Het is voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog dat zoiets gebeurt en beide mannen zijn onder de indruk. Joeri Nazarkin, binnenkort Sovjet-onderhandelaar inzake strategische kernwapens, en Lynn Hansen, een collega uit de VS. Ze zijn in Hiroshima voor de afsluiting van een conferentie** van de VN over wapenbeheersing, de eerste ooit in Japan gehouden. Zes dagen lang waren 90 onderhandelaars, experts, parlementariërs uit 30 landen en twee journalisten bijeen. Vier dagen in de oude keizersstad Kyoto, twee in Hiroshima. Een conferentie die vooral bedoeld is om de multilaterale onderhandelingen onder de loep te nemen, maar die niet om de Amerikaans-Russische besprekingen heen kon. De ontwapeningsconferentie van de VN in Genève (40 lidstaten) kan hoog of laag springen; op een aantal terreinen maken de twee big guys de dienst uit. Bij de kernwapens, bij de onderhandelingen over ruimtewapens, en waar het gaat om de kernproeven. Even was er hoop dat de conferentie in Japan nieuwe inzichten zou kunnen verschaffen over de Amerikaans-Russische pogingen om tot wapenvermindering te komen. Op de eerste dag van de conferentie hebben de big guys ook even aan elkaar gesnuffeld.

Grote vraag
Onderhandelaar Joeri Nazarkin, onderminister van Buitenlandse Zaken Vladimir Petrovski, Lynn Hansen (van het wapenbeheersbureau van president Bush) en ex-INF-onderhandelaar Maynard Glitton. Onderwerp van het snuffelen: de START-onderhandelingen over de halvering van de strategische kernwapens, die over een maand of twee weer zullen beginnen. Grote vraag: zijn de Sovjets bereid een akkoord over die raketten los te koppelen van de discussie over antiballistische verdedigingssystemen in de ruimte? Antwoord: nee. En de resterende dagen ziet men Amerikanen en Russen nauwelijks meer met elkaar praten. De eigenlijke VN-conferentie is dan begonnen met een bliksemsnelle verkenning van de belangrijkste problemen op het gebied van de multilaterale wapenbeheersing. Met uitzondering van de Amerikanen zijn de deelnemers het erover eens dat er nu eindelijk eens in Genève serieuze onderhandelingen moeten beginnen over een geleidelijk totaalverbod op kernproeven.

Andere onderwerpen: vertrouwenwekkende maatregelen, chemische wapens, langeafstandsraketten, al dan niet voorzien van chemische of nucleaire kop, de theorie van de nucleaire afschrikking. Dat laatste onderwerp zorgt voor levendige debatten. De Amerikanen zeggen dat afschrikking voorlopig nodig zal blijven. Een standpunt dat ook de vertegenwoordiger van de Franse regering van harte steunt. Joeri Nazarkin zegt dat de nucleaire afschrikking moet worden vervangen door een ‘juridische en politieke’ afschrikking. Dat klinkt prachtig, maar bij nader doorvragen blijkt ook de Sovjetunie er niet aan te denken haar kernwapens in de prullenbak te stoppen. “Verstoring van het strategisch evenwicht zal destabiliserend werken”, zegt Joeri Nazarkin in Hiroshima. “Alleen via evenwichtige vermindering door middel van onderhandelingen kunnen wij en de Verenigde Staten onze arsenalen omlaag brengen.” In een internationaal gezelschap is het leuk te zien wat er gebeurt wanneer het onderwerp ‘non-proliferatie’ aan bod komt. Ook in Japan is het raak: vertegenwoordigers van grotere ontwikkelingslanden als Brazilië en Pakistan klimmen in de gordijnen. “Hoewel we zelf tegen kernwapens zijn, achten we het discriminatie dat momenteel vijf landen die wapens bezitten en andere landen het recht ontzeggen deze ook te hebben.”

Respect
De conferentie was niet bedoeld om alleen de onderhandelaars aan het woord te laten. Voor het verkrijgen van een frisse blik had de VN juist een bont gezelschap uitgenodigd, zoals seismologische deskundigen uit oost en west die bezig zijn een wereldwijd netwerk op te bouwen van stations die een toekomstig verbod op kernproeven moeten controleren. Onder hen ook de Amerikaanse en Russische experts die nu al tweemaal in elkaars gezelschap een ondergrondse kernproef hebben uitgevoerd om de diverse meetapparatuur te testen. En die veel respect voor elkaar blijken te hebben. Professor Viktor Michailov (kerngeleerde, in naam viceminister voor ‘Middelzware Machinebouw’, in werkelijkheid inwoner van de geheime stad Arzamas-16 en nauw betrokken bij de productie en het testen van Sovjet-kernwapens): “De jongens zijn net als wij, we doen hetzelfde werk. Dat schept een band”. Een Amerikaanse expert: “De Sovjets hebben ons verrast door hun enorme technologische kennis. Zo kwam Michailov tijdens een van onze proeven opeens aanzetten met een nieuw model hoog-frequente oscilloscoop (meetinstrument voor elektrische trillingen). Zo’n ding is in het westen nog niet eens uitgevonden”.

De vredesactivisten waren ook op de conferentie vertegenwoordigd. Op een enkele uitzondering na bleef hun inbreng beperkt tot het in verschillende bewoordingen uitroepen van de kreet “Wij willen vrede”. “Wij ook”, zag je de diplomaten en experts denken. De vraag is alleen hoe. De Japanse overheid had kosten noch moeite gespaard om de conferentie tot een succes te maken. Het was voor het eerst dat een dergelijk gezelschap op Japanse bodem bijeenkwam. De conferentie was ondergebracht in zeer luxe hotels en wist zich iedere avond verzekerd van feestelijke banketten die tonnen moeten hebben gekost. Japan is er veel aan gelegen om aan te tonen dat het niet alleen een economische reus is, maar dat nu ook politiek gesproken zijn plaats in de topregionen wil innemen. De organisator van de conferentie is zelf Japanner. Hij is de hoogste VN-functionaris op het terrein van wapenbeheersing. Aan het eind van de conferentie luistert het gezelschap naar overlevenden van de bom, zoals een man die op die zesde augustus 1945 een scholier was. De school bevond zich op 800 van het episch centrum. Hij was de enige overlevende.

Maagden
Een vrouw die half huilend vertelt hoe afzichtelijke littekens van haar brandwonden haar hebben veroordeeld tot de status van vrijgezel. Geen man wilde haar hebben, ook uit vrees voor de geboorte van een kind met afwijkingen, zoals zoveel vrouwen in Hiroshima overkwam. ‘Maagden van Hiroshima’ heten deze vrouwen, er zijn er duizenden van. Voor de eerste keer in al die dagen is het gezelschap doodstil. In het herdenkingsboek van het museum van Hiroshima zetten zelfs de meest doorwinterde onderhandelaars hun emotioneel getinte boodschap. Deze plek stemt iedereen tot nadenken.

* Oorspronkelijk gepubliceerd in Trouw, 26 april 1989

** First Kyoto Conference on Disarmament Issues, 19-22 februari 1989

(Naschrift: in 1989 was ik correspondent bij de VN in Genève voor Trouw, de Wereldomroep en enkele andere omroepen zoals de Vara. Ik werd door de VN uitgenodigd om de conferentie in Kyoto als deelnemer bij te wonen, samen met een journalist uit het toenmalige Joegoslavië. Een hele eer, waarschijnlijk omdat ik in Genève veel aandacht had besteed aan de onderhandelingen over massavernietigingswapens. Tijdens de conferentie kreeg ik een tip om eens met Viktor Michailov te gaan praten, een kerngeleerde uit de Sovjetunie. Dat lukte. Maar wat ik niet wist en pas onlangs ontdekte: dat werd het allereerste interview dat Michailov ooit had gegeven, en dat dan aan een journalist uit een ‘kapitalistisch’ land. Maar ja, het internet bestond in 1989 nog niet, dus er viel niets over de man te checken. Ik had anders het gesprek met Mikhailov veel zwaarder aangezet. Hij zou later de Russische minister voor atoomenergie worden en lid van de nationale veiligheidsraad. Onderhandelaar Joeri Nazarkin interviewde ik op zijn hotelkamer in Hiroshima, op zo’n 300 meter van het epicentrum.

1989 was een bijzonder jaar. Het communisme in Oost-Europa stond op omvallen als gevolg van het nieuwe beleid van Sovjet-partijleider Gorbatsjov. In Polen vonden in juli vrije verkiezingen plaats; de Berlijnse Muur zou later dat jaar vallen; in Tsjechoslowakije volgde een ‘fluwelen revolutie’ en ook Hongarije en Roemenië gingen om. Ik heb daarom besloten dit oude artikel uit Trouw opnieuw te publiceren, omdat ook de conferentie in Kyoto typerend was voor dat uitzonderlijke jaar).