AIVD jaarverslag: inlichtingentaak buitenland

(Onderstaand het hoofdstuk ‘inlichtingen buitenland’ uit het jaarverslag 2009 van de AIVD)

5 Inlichtingen buitenland

5.1 Het Aanwijzingsbesluit

De minister-president stelt, samen met de ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Defensie en Buitenlandse Zaken, de inlichtingenbehoefte van de Nederlandse regering op, die wordt vastgelegd in een Aanwijzingsbesluit.* Het huidige Aanwijzingsbesluit loopt van 2008 tot 2012. Deze looptijd van vier jaar is nodig om de AIVD (en de MIVD) in staat te stellen voor een langere termijn een inlichtingenpositie op te bouwen en te behouden.

Met de verzamelde inlichtingen beschikt de Nederlandse regering over informatie die via andere, bijvoorbeeld diplomatieke, kanalen niet of moeilijk te verkrijgen is.  Doel is om de werkelijke intenties van overheden, personen en groeperingen te achterhalen. De aandacht van de AIVD richt zich op zowel de binnenlandse als de buitenlandse politiek van een staat. Ook overheidsinstellingen, niet gouvernementele organisaties en (invloedrijke) personen in deze landen kunnen onderwerp van inlichtingeninwinning zijn. Politieke inlichtingen worden verzameld door middel van landenonderzoeken, verkennende onderzoeken en ‘quickresponse’-onderzoeken. Met de MIVD worden in de gezamenlijke unit Contraproliferatie inlichtingen ingewonnen over de proliferatie van massavernietingswapens en overbrengingsmiddelen (zie volgend hoofdstuk).

5.2 Trends en ontwikkelingen

De geopolitieke machtsverhoudingen en de internationale rechtsorde zijn volop in verandering. Nieuwe belangrijke spelers op het mondiale toneel hebben nadrukkelijk eigen, afwijkende opvattingen over de internationale rechtsorde en de spelregels daaromtrent en tonen zich zelfverzekerd en assertief in het behartigen van hun politieke, economische en militaire belangen. Daarbij worden ook in de strijd om schaarse grondstoffen steeds meer offensieve inlichtingenactiviteiten ingezet.

Energie
De kredietcrisis heeft in 2009 de energiemarkt in hoge mate beïnvloed. Na de zomer van 2008 is de krapte op de oliemarkt door een snel dalende vraag omgeslagen in een overschot. De prijzen per vat daalden van bijna $150 tot onder $40. Door productiebeperking van de OPEC kon die prijs in 2009 weer stijgen, maar intussen hebben olie exporterende landen grote begrotingsproblemen doorgemaakt. Gasprijzen in langetermijncontracten volgen de olieprijzen met vertraging. Een belangrijke factor was bovendien de snelle ontwikkeling van de winning van ‘shale gas’ (gas in steen) in de VS. Hierdoor viel de Amerikaanse vraag naar vloeibaar gemaakt aardgas (LNG) weg, dat daardoor snel in prijs zakte tot onder die van leidinggas en daarmee een aantrekkelijk alternatief voor Europa werd. Dit vermindert de kans op een gascrisis zoals begin 2009 nog teweeg werd gebracht door het gasconflict tussen Rusland en Oekraïne. Bij het herstel van de wereldeconomie doemen problemen op, aangezien grote en gemakkelijk te exploiteren olievelden snel zullen opraken en olie moeilijker en slechts tegen hoge kosten winbaar zal zijn. Hoognodige investeringen in energieproductie zijn bovendien door de kredietcrisis achterwege gebleven.

China
China is een belangrijke speler op zowel regionaal als mondiaal niveau. Duidelijk zichtbaar is dit in de wijze waarop China over de gehele wereld activiteiten onderneemt om de energie- en grondstoffenbehoeften van het land veilig te stellen. Daarbij wordt een zelfbewuste houding aangenomen. Als het gaat om voor China gevoelige dossiers rondom bijvoorbeeld Taiwan en Tibet, aarzelt China niet om, door de inzet van (handels politieke maatregelen, andere landen te bewegen de Chinese invalshoek te volgen.

India en Pakistan
Naast China profileert met name India zich als opkomende politieke en economische grootmacht. De etnischreligieuze diversiteit in de regio en de rivaliteit tussen de kernmachten Pakistan en India zorgde in 2009 voor duidelijke spanningen. Na de Mumbai-aanslagen in november 2008 is de Indiaas-Pakistaanse relatie sterk bekoeld. De vredesdialoog tussen beide landen heeft het afgelopen jaar vrijwel geheel stil gelegen. Eind 2009 is de bereidheid tot besprekingen (onder andere over Kashmir) bij de Indiase en Pakistaanse overheid enigszins toegenomen. De stabiliteit in deze regio wordt sterk beïnvloed door de ontwikkelingen in Pakistan. De bijdrage van de Pakistaanse overheid aan de westerse contraterrorisme-aanpak in de grensgebieden van Afghanistan en Pakistan zorgt voor grote spanningen in Pakistan zelf. De macht van het Pakistaanse leger is nog steeds cruciaal voor de stabiliteit in Pakistan.

Iran
De situatie die is ontstaan na de presidentsverkiezingen,  de nucleaire ambities van het land en de toenemende gripvan de Iraanse Revolutionaire Garde op de politiek, de economie en het militaire complex zijn ontwikkelingen met onvoorspelbare gevolgen. De precaire politieke situatie in Iran wordt versterkt door de slechte staat van de Iraanse economie. De economische crisis heeft Iran hard geraakt. De overheid heeft minder te besteden, maar dit heeft nog niet geleid tot afschaffing van alle subsidies voor voedsel en energie aan de bevolking. Het Iraanse regime is er op het moment alles aan gelegen om onrust onder de bevolking tegen te gaan. In zijn buitenlandpolitiek streeft Iran naar een prominente rol in de regio.

Midden-Oosten
Het uitblijven van tastbare ontwikkelingen in het vredesproces zorgt er mede voor dat de spanningen in de Palestijnse Gebieden en de omringende landen onverminderd groot zijn en een voedingsbodem blijven voor radicalisering, terrorisme en antiwesterse sentimenten in de regio. Het is mogelijk dat de spanningen in de Palestijnse Gebieden tussen Fatah en Hamas zich in de toekomst naar de Palestijnse vluchtelingenkampen in Libanon uitbreiden, met alle gevolgen voor de regionale stabiliteit van dien. Syrië lijkt vooral een opportunistische buitenlandpolitieke strategie te volgen. Het land richt zich hierbij afwisselend op het Westen, de Arabische landen en Iran. Het Syrische eigenbelang is hierbij leidend.

Afrika

Afrika wordt in toenemende mate het continent van de falende staten en regio’s. Er bestaat een permanent risico op nieuwe, gewelddadige, en vaak grensoverschrijdende conflicten als gevolg van etnische spanningen en slechte economische omstandigheden. Veel landen in Afrika zijn mede door het falen van overheidsinstituties kwetsbaar voor terrorisme, (gewelddadige) coups, internationale (drugs criminelen en corruptie. Nederland heeft met een aantal landen banden op het gebied van handel en ontwikkelingshulp. Nederlandse belangen in deze fragiele staten, waaronder Nederlandse staatsburgers, ondervinden hiervan regelmatig negatieve gevolgen. De ontwikkelingen in West- Afrika, de Hoorn van Afrika, de Grote Meren en Zimbabwe zijn hiervoor illustratief.

Latijns-Amerika en het Caribisch gebied

De ontwikkelingen in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied raken rechtstreeks aan de nationale veiligheid en de belangen van het Koninkrijk. Niet alleen de Nederlandse Antillen en Aruba, maar ook Nederland, worden ongewild betrokken bij politieke conflicten tussen landen in Latijns-Amerika. Deze tot nog toe voornamelijk retorische conflicten kunnen verder escaleren.

5.3 Activiteiten en resultaten

In algemene zin geldt dat de Nederlandse nationale veiligheidsbelangen steeds nadrukkelijker een internationale dimensie krijgen of buiten de landsgrenzen liggen. Dit heeft tot gevolg dat de inlichtingentaak en de veiligheidstaak steeds meer verweven raken. Zo levert de inlichtingentaak van de AIVD bijvoorbeeld informatie op over ontwikkelingen op de aandachtsgebieden contraterrorisme en contra-inmenging (spionage). De inlichtingentaak buitenland draagt verder bij aan dreigingsinschattingen en -analyses die de AIVD produceert in het kader van de veiligheidsbevorderende taak.

De AIVD informeert gevraagd en ongevraagd over ontwikkelingen die voor de Nederlandse regering van belang kunnen zijn. De AIVD vervaardigt in het kader van de inlichtingentaak voornamelijk korte informatierapporten en inlichtingenanalyses. In 2009 heeft de AIVD in het kader van de inlichtingentaak ruim tweehonderd informatierapporten en analyses uitgebracht. De AIVD heeft in 2009 ook een aantal presentaties gegeven voor bewindspersonen en ambtelijke beleidsbepalers in aanvulling op de schriftelijke rapportages. Verder heeft de AIVD bijgedragen aan de informatieverstrekking van het ‘Joint Situation Centre’ (Sitcen) van de Europese Unie (EU).

Om het ministerie van Buitenlandse Zaken tijdig te kunnen informeren over (politieke) ontwikkelingen en gebeurtenissen met potentieel schadelijke gevolgen voor Nederlandse belangen in landen buiten de Aanwijzing, volgt de AIVD de situatie in verschillende fragiele staten door verkennende onderzoeken. Indien er bij het ministerie van Buitenlandse Zaken een specifieke behoefte is aan inlichtingen over een bepaald land of regio die niet voldoende wordt gedekt door het verkennende onderzoek, kan de AIVD op verzoek, gedurende een afgebakende periode, een operationeel onderzoek verrichten naar het desbetreffende land (‘quick response’). In 2009 heeft de AIVD drie ‘quickresponse’-onderzoeken uitgevoerd.

Periodiek peilt de AIVD bij de ministeries van Algemene Zaken en van Buitenlandse Zaken de waardering van de rapportages die de AIVD in het kader van de inlichtingentaak produceert. Hieruit blijkt dat de rapportages steeds meer gewaardeerd en gebruikt worden voor het formuleren en bijstellen van het buitenlandbeleid van de Nederlandse regering. Ook de rapportages die worden geproduceerd met het oog op inkomende of uitgaande buitenlandse missies worden over het algemeen goed gewaardeerd. De AIVD wil in 2010 de verhouding tussen unieke informatie verkregen uit inlichtingenbronnen en die uit open bronnen nog verder verbeteren.

* Het Aanwijzingsbesluit kent een openbaar deel en een geheime bijlage. De landen waarnaar onderzoek verricht wordt, de vraagstelling en de rapportages over de voortgang en opbrengst van de onderzoeken zijn om evidente redenen geheim gerubriceerd.

(bron: jaarverslag 2009 AIVD, pagina 33-35)

Over Hans de Vreij

Dutch journalist. Former correspondent in Brussels, Geneva, Prague, East Berlin.
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s